ระบบกักเก็บพลังงานแบตเตอรี่ (BESS) ในโรงงาน: กฎหมายไทยบังคับอะไรแล้ว และ NFPA 855 กำหนดอะไรเพิ่ม

ข้อมูลกฎหมายและสถานะมาตรฐาน ณ วันที่ 24 ตุลาคม 2569

ตู้แบตเตอรี่ลิเทียมไอออนกำลังถูกติดตั้งในโรงงาน ฟาร์มโซลาร์ และอาคารพาณิชย์ทั่วประเทศ ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า (PDP) ที่เปิดรับฟังความคิดเห็นเมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 วางระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่ (BESS) ไว้ 14,500 เมกะวัตต์ จากกำลังผลิตใหม่ทั้งหมด 50,900 เมกะวัตต์ ในช่วงปี 2569 ถึง 2580 ตัวเลขนี้ยังเป็นร่าง แต่ทิศทางชัดเจน แบตเตอรี่จะเข้ามาอยู่ในพื้นที่โรงงานมากขึ้นทุกปี

คำถามที่ผู้จัดการโรงงานควรถามก่อนเซ็นใบสั่งซื้อคือ ตู้ใบนี้ “ได้รับการรับรองตามอะไร” คำตอบที่ได้ส่วนใหญ่คือมาตรฐานผลิตภัณฑ์ของตัวแบตเตอรี่ ซึ่งเป็นคำตอบที่ดีและจำเป็น แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกับข้อกำหนดการติดตั้ง มาตรฐานผลิตภัณฑ์ไม่ได้ตัดสินว่าตู้ต้องวางห่างอาคารข้างเคียงเท่าไร อะไรจะตรวจพบก๊าซที่รั่วออกจากเซลล์ก่อนเกิดไฟ หรือแรงดันจะไปทางไหนถ้าก๊าซนั้นติดไฟในตู้เหล็กที่ปิดสนิท บทความนี้แยกให้เห็นว่ากฎหมายไทยบังคับอะไรแล้ว อะไรยังเป็นช่องว่าง และ NFPA 855 เติมช่องว่างนั้นด้วยตัวเลขอะไรบ้าง

สรุปสำหรับผู้บริหาร

• ประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายหรือมาตรฐานบังคับด้านอัคคีภัยที่เขียนสำหรับ BESS โดยตรง รายงานการศึกษาที่จัดทำให้สำนักงาน กกพ. (สิงหาคม 2568) ระบุว่า “ความปลอดภัย: ไม่มีมาตรฐานแบบบังคับในประเทศไทย”
• มอก. 63056-2567 กำลังจะเป็นมาตรฐานบังคับ แต่เป็นมาตรฐานของตัวแบตเตอรี่ ไม่ใช่ข้อกำหนดการติดตั้ง และ ณ วันที่ 24 ตุลาคม 2569 ยังไม่มีการประกาศกฎกระทรวงในราชกิจจานุเบกษา
• ถ้า BESS อยู่ในอาคารโรงงานจำพวกที่ 2 หรือ 3 ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2552 ข้อ 4 ใช้บังคับแล้ว พื้นที่ที่ไม่มีคนงานประจำและมีอุปกรณ์ไฟฟ้าต้องมีอุปกรณ์ตรวจจับและแจ้งเหตุเพลิงไหม้อัตโนมัติ พร้อมไฟสำรองไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง
• นิยามในประกาศฉบับนี้ครอบคลุมเฉพาะควัน ความร้อน และเปลวไฟ ไม่รวมการตรวจจับก๊าซ ซึ่งเป็นสัญญาณแรกสุดของปัญหาในแบตเตอรี่ลิเทียมไอออน
• NFPA 855 ฉบับปี 2026 คือฉบับปัจจุบัน เริ่มมีผลกับลิเทียมไอออนตั้งแต่ 20 kWh ต่อพื้นที่ และกำหนดการวิเคราะห์อันตราย (HMA) การทดสอบ UL 9540A ระยะห่าง การควบคุมการระเบิด และแผนรับมือเหตุฉุกเฉิน
• ตัดสินฐานการป้องกันอัคคีภัยก่อนสั่งตู้ ไม่ใช่ตอนตู้มาถึงหน้างาน ตัวตู้ ช่องระบาย และระบบตรวจจับถูกประกอบมาจากโรงงานผู้ผลิต การแก้ภายหลังคือการดัดแปลงชิ้นงานที่ผ่านการรับรองแล้ว

ทำไมไฟจาก BESS จึงเป็นอันตรายคนละแบบกับไฟไหม้ทั่วไป

ปัญหาของแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนเริ่มก่อนจะมีไฟให้เห็น เมื่อเซลล์ได้รับความเสียหาย ร้อนเกิน หรือชาร์จเกิน สารอิเล็กโทรไลต์ภายในจะเริ่มสลายตัว และถ้าความร้อนสะสมจนถึงจุดที่ปฏิกิริยาเลี้ยงตัวเองได้ เซลล์จะเข้าสู่ภาวะ thermal runaway คือร้อนขึ้นเองต่อเนื่องโดยไม่ต้องมีแหล่งความร้อนภายนอก

FM Global Property Loss Prevention Data Sheet 5-33 (ฉบับมกราคม 2024) ข้อ 1.2.1 อธิบายว่าอิเล็กโทรไลต์ที่ติดไฟได้จะสลายตัวเป็นก๊าซไวไฟ ซึ่งรวมถึงไฮโดรเจนและไฮโดรคาร์บอนหลายชนิด กับคาร์บอนไดออกไซด์ปริมาณมาก และอ้างปริมาณก๊าซราว 70 ถึง 200 ลิตรต่อเซลล์ ตู้ BESS ขนาดคอนเทนเนอร์หนึ่งใบมีเซลล์หลายพันเซลล์ ถ้าเซลล์จำนวนไม่มากเข้าสู่ภาวะนี้ในตู้ที่ปิดสนิท ก๊าซที่สะสมก็อาจถึงช่วงความเข้มข้นที่ติดไฟได้แล้ว

ข้อเท็จจริงที่เปลี่ยนวิธีออกแบบระบบตรวจจับอยู่ในข้อ 3.4.2.2 ของเอกสารเดียวกัน ซึ่งระบุว่าก่อนเซลล์จะเข้าสู่ภาวะ thermal runaway จะมีสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOC) ปล่อยออกมาในปริมาณเล็กน้อย ที่อุณหภูมิต่ำกว่าจุดเริ่ม thermal runaway มาก งานวิจัยของ Essl และคณะ (วารสาร Batteries, 2021) ซึ่ง Sandia National Laboratories นำมาสรุปในการประชุม ESSRF ปี 2021 รายงานว่าการระบายก๊าซครั้งแรกเกิดขึ้นราว 8 ถึง 10 นาทีก่อน thermal runaway ก๊าซช่วงแรกส่วนใหญ่เป็นไอของตัวทำละลายในอิเล็กโทรไลต์ ส่วนช่วง thermal runaway ส่วนใหญ่เป็นคาร์บอนมอนอกไซด์ ไฮโดรเจน และคาร์บอนไดออกไซด์

ผลทางวิศวกรรมมีสามข้อ

1. การตรวจจับความร้อนคือการตรวจจับช้า เมื่อความร้อนถึงระดับที่หัวตรวจจับความร้อนทำงาน เซลล์ได้ผ่านช่วงที่ยังแทรกแซงได้ไปแล้ว
2. อันตรายหลักในตู้ปิดอาจเป็นการระเบิด ไม่ใช่เปลวไฟ ก๊าซที่สะสมในตู้เหล็กสามารถติดไฟก่อนที่ใครจะเห็นเปลวไฟ
3. ไฟจากแบตเตอรี่ใช้เวลานานและติดซ้ำได้ เซลล์ข้างเคียงยังเก็บพลังงานอยู่ การดับไฟที่มองเห็นได้ไม่ได้แปลว่าเหตุการณ์จบแล้ว ซึ่งต้องเขียนไว้ในแผนรับมือเหตุฉุกเฉินร่วมกับหน่วยดับเพลิงท้องถิ่น

กฎหมายไทยตอนนี้: ยังไม่มีกฎหมายดับเพลิงที่เขียนสำหรับ BESS

เราตรวจหาข้อกำหนดด้านอัคคีภัยสำหรับ BESS จากหน่วยงานที่น่าจะเกี่ยวข้องทั้งหมด ได้แก่ สำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) กรมโรงงานอุตสาหกรรม กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน กรมโยธาธิการและผังเมือง การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค และการไฟฟ้านครหลวง ไม่พบข้อกำหนดด้านอัคคีภัยที่เขียนสำหรับ BESS โดยเฉพาะจากหน่วยงานใดเลย

หลักฐานที่ชัดที่สุดมาจากรายงานการศึกษาที่จัดทำให้สำนักงาน กกพ. (ฉบับวันที่ 4 สิงหาคม 2568) ซึ่งสรุปสถานะของประเทศไทยไว้ตรง ๆ ว่า

“ความปลอดภัย: ไม่มีมาตรฐานแบบบังคับในประเทศไทย”
“ไม่มีประเภทใบอนุญาตสำหรับระบบกักเก็บพลังงานโดยตรง”
“ไม่มี grid code เฉพาะ BESS”

รายงานเดียวกันระบุว่ามี มอก. 62933 และข้อกำหนดหรือคู่มือการติดตั้ง BESS ในลักษณะ “แบบไม่บังคับ” ส่วนรายงานทางเทคนิคของ GIZ (พฤศจิกายน 2568) เสนอให้ประเทศไทยจัดทำข้อกำหนดทางเทคนิคสำหรับ BESS ที่เชื่อมต่อระบบโครงข่าย ซึ่งครอบคลุมความปลอดภัยด้านอัคคีภัย ภายในช่วงปี 2569 ถึง 2571 ซึ่งเป็นการยืนยันอีกทางว่าข้อกำหนดเหล่านี้ยังไม่มีในวันนี้

วิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทยฯ (วสท.) มีมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้าสำหรับระบบผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์และระบบกักเก็บพลังงานแบตเตอรี่ ปรับปรุงล่าสุดปี 2568 เป็นมาตรฐานด้านการติดตั้งทางไฟฟ้าที่ใช้โดยสมัครใจ ควรอ้างอิงในงานออกแบบไฟฟ้า แต่ไม่ได้ทำหน้าที่แทนข้อกำหนดด้านอัคคีภัยและการระเบิดที่อธิบายในหัวข้อ NFPA 855 ด้านล่าง

มอก. 63056-2567: มาตรฐานบังคับที่กำลังจะมา รับรองตัวแบตเตอรี่ ไม่ได้รับรองการติดตั้ง

ด้านผลิตภัณฑ์มีความเคลื่อนไหวจริง คณะกรรมการมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (กมอ.) เห็นชอบเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2569 ให้ มอก. 63056-2567 แบตเตอรี่ลิเทียมสำหรับระบบกักเก็บพลังงานไฟฟ้า เป็นมาตรฐานที่ต้องเป็นไปตามมาตรฐาน และร่างกฎกระทรวงเปิดรับฟังความคิดเห็นระหว่างวันที่ 18 สิงหาคม ถึง 17 กันยายน 2569 ข่าวประชาสัมพันธ์ของ สมอ. ที่ปรับปรุงเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 2569 ยังระบุว่าอยู่ระหว่างเร่งรัดให้กำหนดและบังคับใช้ ณ วันที่ 24 ตุลาคม 2569 เรายังไม่พบการประกาศกฎกระทรวงฉบับนี้ในราชกิจจานุเบกษา

เมื่อมาตรฐานนี้มีผลบังคับ ผู้ซื้อจะมีหลักประกันขั้นต่ำว่าเซลล์และโมดูลผ่านการทดสอบตามที่กำหนด ซึ่งเป็นเรื่องดี แต่มาตรฐานผลิตภัณฑ์ตอบคำถามว่า “แบตเตอรี่ปลอดภัยพอไหม” ไม่ได้ตอบคำถามว่า “การติดตั้งนี้ปลอดภัยพอไหม” ระยะห่างจากอาคารข้างเคียง การตรวจจับก๊าซ การระบายแรงดัน และการเข้าระงับเหตุของหน่วยดับเพลิง ยังเป็นความรับผิดชอบของเจ้าของโครงการทั้งหมด

ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2552: ข้อที่ใช้กับ BESS ในโรงงานได้แล้ววันนี้

ถึงจะไม่มีกฎหมายที่เขียนสำหรับ BESS โดยตรง แต่ถ้าแบตเตอรี่ตั้งอยู่ในโรงงานที่ได้รับใบอนุญาต ก็มีกฎหมายที่ใช้บังคับอยู่แล้ว คือ ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง การป้องกันและระงับอัคคีภัยในโรงงาน พ.ศ. 2552 ออกตามความในข้อ 18 แห่งกฎกระทรวง ฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2535) ซึ่งออกตามพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 126 ตอนพิเศษ 143 ง หน้า 23 วันที่ 30 กันยายน 2552 และยังไม่มีฉบับใดยกเลิกหรือแทนที่ กรมโรงงานอุตสาหกรรมตั้งคณะทำงานทบทวนเมื่อกลางปี 2566 และปลายปี 2567 แจ้งว่ากำลังปรับปรุงคู่มือการปฏิบัติงาน ไม่ใช่ตัวประกาศ

ข้อ 1 กำหนดให้ประกาศนี้ใช้กับโรงงานจำพวกที่ 2 หรือจำพวกที่ 3 ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดอัคคีภัยสูงหรือปานกลาง และข้อ 3 นิยามโรงงานความเสี่ยงปานกลางว่าคือโรงงานทุกประเภทที่ไม่อยู่ในบัญชีความเสี่ยงสูง ผลในทางปฏิบัติคือ ประกาศนี้ครอบคลุมโรงงานจำพวกที่ 2 และ 3 ทั้งหมด

ข้อ 4: พื้นที่ไม่มีคนประจำที่มีอุปกรณ์ไฟฟ้า ต้องมีระบบตรวจจับอัตโนมัติ

“ข้อ ๔ อาคารโรงงานต้องจัดให้มีอุปกรณ์ตรวจจับและแจ้งเหตุเพลิงไหม้ครอบคลุมทั่วทั้งอาคารตามความเหมาะสมกับสภาพพื้นที่ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ไม่มีคนงานปฏิบัติงานประจำและมีการติดตั้งหรือใช้งานอุปกรณ์ไฟฟ้า หรือจัดเก็บวัตถุไวไฟหรือวัสดุติดไฟได้ง่ายจะต้องติดตั้งอุปกรณ์ตรวจจับและแจ้งเหตุเพลิงไหม้อัตโนมัติ

อุปกรณ์แจ้งเหตุเพลิงไหม้ต้องเป็นชนิดที่ให้สัญญาณโดยไม่ต้องใช้ไฟฟ้าจากระบบแสงสว่างและที่ใช้กับเครื่องจักร หรือมีระบบไฟสำรองที่จ่ายไฟสำหรับระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ได้ไม่น้อยกว่า ๒ ชั่วโมง”

ห้องแบตเตอรี่หรือตู้ BESS คือตัวอย่างที่ตรงที่สุดของเงื่อนไขในวรรคแรก ไม่มีคนทำงานประจำ และเต็มไปด้วยอุปกรณ์ไฟฟ้า สำหรับ BESS ที่ตั้งอยู่ในอาคารโรงงานหรือห้องที่ต่อกับอาคาร ข้อนี้ใช้บังคับอย่างชัดเจน

จุดที่ต้องพูดให้ตรงคือ ข้อ 4 ขึ้นต้นด้วยคำว่า “อาคารโรงงาน” ตู้คอนเทนเนอร์ที่วางกลางแจ้งในบริเวณโรงงานจึงเป็นกรณีที่ตีความได้ว่าเป็น “อาคาร” หรือไม่ แต่ในทางปฏิบัติ การปล่อยให้พื้นที่ที่ไม่มีคนประจำและมีอุปกรณ์ไฟฟ้าแรงดันสูงไม่มีระบบตรวจจับเลยนั้น ยากจะอธิบายต่อผู้ตรวจของกรมโรงงานอุตสาหกรรม ผู้รับประกันภัย และคณะกรรมการความปลอดภัยของบริษัทเอง ข้อแนะนำของเราคือให้ถือว่าข้อ 4 ใช้กับตู้กลางแจ้งด้วย และติดตั้งระบบตรวจจับที่ส่งสัญญาณไปยังจุดที่มีคนเฝ้าตลอดเวลา

วรรคสองมักถูกมองข้าม ระบบแจ้งเหตุต้องทำงานได้แม้ไฟหลักดับ คือใช้แหล่งจ่ายที่ไม่ขึ้นกับระบบแสงสว่างและเครื่องจักร หรือมีไฟสำรองไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง สำหรับ BESS ที่มักเป็นจุดที่ไฟหลักถูกตัดเมื่อเกิดเหตุ ข้อนี้ต้องออกแบบไว้ตั้งแต่ต้น

ข้อ 3: นิยามของประกาศครอบคลุมควัน ความร้อน และเปลวไฟ ไม่รวมก๊าซ

ข้อ 3 นิยาม “ระบบสัญญาณแจ้งเหตุเพลิงไหม้” ว่าคือ “เครื่องตรวจจับควันหรือความร้อนหรือเปลวไฟที่ทำงานโดยอัตโนมัติ และอุปกรณ์แจ้งเหตุเพลิงไหม้แบบกดหรือดึงเพื่อให้สัญญาณเตือนภัย” นิยามนี้ไม่มีการตรวจจับก๊าซ ซึ่งตามที่อธิบายข้างต้นคือสัญญาณแรกสุดของปัญหาในแบตเตอรี่ลิเทียมไอออน

ผลคือ การปฏิบัติตามข้อ 4 ด้วยหัวตรวจจับควันหรือความร้อนอย่างเดียว ถือว่าผ่านขั้นต่ำตามกฎหมาย แต่จะตรวจพบเหตุใน BESS ช้ากว่าที่ควร การตรวจจับก๊าซจึงเป็นการตัดสินใจทางวิศวกรรมที่ต้องอ้างอิงมาตรฐานสากล ไม่ใช่สิ่งที่กฎหมายไทยบังคับไว้

ข้อ 5: กฎหมายไทยส่งต่อการออกแบบให้มาตรฐานสากล

ข้อ 5 กำหนดว่า “การติดตั้งระบบสัญญาณแจ้งเหตุเพลิงไหม้ให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลที่เป็นที่ยอมรับ” และประกาศฉบับเดียวกันใช้ถ้อยคำเดียวกันซ้ำในข้อ 11 (น้ำดับเพลิง) ข้อ 13 (ระบบหัวกระจายน้ำดับเพลิง) และข้อ 15 (การตรวจสอบ ทดสอบ และบำรุงรักษา) ตัวประกาศไม่ได้ระบุชื่อมาตรฐาน แต่โครงสร้างนี้หมายความว่า กฎหมายไทยกำหนดว่า ต้องป้องกัน แล้วปล่อยให้มาตรฐานสากลกำหนดว่า ป้องกันอย่างไร สำหรับระบบแจ้งเหตุคือ NFPA 72 และสำหรับอันตรายเฉพาะของระบบกักเก็บพลังงาน มาตรฐานที่ได้รับการยอมรับกว้างขวางที่สุดคือ NFPA 855

ข้อที่บังคับระบบดับเพลิงอัตโนมัติ ไม่ได้เขียนไว้สำหรับ BESS

ประกาศฉบับนี้บังคับระบบดับเพลิงอัตโนมัติในข้อ 12 สำหรับสถานที่จัดเก็บวัตถุที่ติดไฟได้ซึ่งมีพื้นที่ต่อเนื่องตั้งแต่ 1,000 ตารางเมตรขึ้นไป และข้อ 14 สำหรับสถานที่จัดเก็บวัตถุไวไฟตั้งแต่ 14 ตารางเมตรขึ้นไป ทั้งสองข้อเขียนสำหรับพื้นที่จัดเก็บวัสดุ ไม่ได้เขียนสำหรับระบบไฟฟ้าที่ทำงานอยู่ สรุปตรง ๆ คือ กฎหมายไทยยังไม่บังคับระบบดับเพลิงอัตโนมัติสำหรับ BESS การเลือกระบบดับเพลิงและปริมาณน้ำจึงมาจาก NFPA 855 ข้อกำหนดของผู้รับประกันภัย และผลทดสอบของผู้ผลิต ซึ่งเป็นข้อสรุปแบบเดียวกับที่เราพบในงานระบบดับเพลิงหม้อแปลงไฟฟ้า

กฎกระทรวงแรงงาน พ.ศ. 2555: ใส่ BESS ไว้ในแผนและการฝึกซ้อม

กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัยฯ เกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ออกตามพระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554 ใช้กับนายจ้างในสถานประกอบกิจการทุกประเภท ไม่จำกัดเฉพาะโรงงานที่มีใบอนุญาต และเน้นด้านการจัดการ เช่น แผนป้องกันและระงับอัคคีภัย การฝึกอบรม และการฝึกซ้อม กระทรวงแรงงานเปิดรับฟังความคิดเห็นร่างฉบับปรับปรุงเมื่อเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม 2569 สำหรับ BESS ผลในทางปฏิบัติคือตู้แบตเตอรี่ต้องถูกเขียนเข้าไปในแผนฉุกเฉินและการฝึกซ้อมของสถานประกอบกิจการ เพราะวิธีเข้าระงับเหตุแตกต่างจากไฟไหม้ทั่วไปมาก

NFPA 855 คืออะไร และกำหนดอะไรบ้าง

NFPA 855 Standard for the Installation of Stationary Energy Storage Systems เป็นมาตรฐานของ National Fire Protection Association สำหรับการติดตั้งระบบกักเก็บพลังงานแบบติดตั้งประจำที่ ฉบับปัจจุบันคือฉบับปี 2026 ซึ่งเผยแพร่เมื่อกันยายน 2025 แต่หลายเขตอำนาจยังบังคับใช้ฉบับปี 2023 และ International Fire Code ฉบับ 2024 ก็อ้างฉบับ 2023

หมายเหตุเรื่องเลขข้อ: เลขข้อและตัวเลขด้านล่างอ้างจาก NFPA 855 ฉบับปี 2023 ซึ่งเราตรวจจากเอกสารที่ NFPA เผยแพร่เอง สิ่งที่เปลี่ยนในฉบับปี 2026 เราระบุแยกไว้ เลขข้อของฉบับ 2026 อาจไม่ตรงกับฉบับ 2023 เมื่อเขียน TOR ให้ระบุฉบับที่ใช้เป็นฐานการออกแบบให้ชัดเจนทุกครั้ง

NFPA 855 เริ่มมีผลเมื่อไร: 20 kWh

ตาราง 1.3 ของฉบับ 2023 กำหนดปริมาณพลังงานขั้นต่ำที่ทำให้มาตรฐานนี้มีผล “ต่อพื้นที่ทนไฟแต่ละพื้นที่หรือต่อการติดตั้งกลางแจ้งแต่ละแห่ง” สำหรับลิเทียมไอออนอยู่ที่ 20 kWh (72 MJ) ฉบับปี 2026 คงค่าขีดเริ่มนี้ไว้และเพิ่มเคมีแบตเตอรี่อีกหลายชนิด ตู้ BESS ระดับโรงงานแทบทุกตู้มีพลังงานเกิน 20 kWh หลายเท่า จึงอยู่ในขอบเขตของ NFPA 855 เสมอ

ขนาดกลุ่มและระยะห่าง: 50 kWh และ 0.9 เมตร

ฉบับ 2023 ข้อ 9.4.2.1 กำหนดให้ระบบแบ่งเป็นกลุ่มที่มีพลังงานสะสมไม่เกิน 50 kWh ต่อกลุ่ม และข้อ 9.4.2.2 กำหนดระยะห่างขั้นต่ำ 3 ฟุต (0.9 เมตร) ระหว่างกลุ่มและจากผนัง ข้อ 9.4.2.3 เปิดให้หน่วยงานผู้มีอำนาจ (AHJ) อนุมัติกลุ่มที่ใหญ่กว่าหรือระยะห่างที่น้อยกว่าได้ โดยอาศัยผลการทดสอบไฟและการระเบิดตามข้อ 9.1.5 ซึ่งในทางปฏิบัติคือ UL 9540A นี่คือเหตุผลที่ตู้คอนเทนเนอร์สำเร็จรูปซึ่งบรรจุพลังงานหลายร้อยกิโลวัตต์ชั่วโมงในตู้เดียวต้องมีรายงานทดสอบรองรับเสมอ

ฉบับ 2023 ตาราง 9.4.1 ยังจำกัดพลังงานสูงสุดของลิเทียมไอออนต่อพื้นที่ทนไฟไว้ที่ 600 kWh ฉบับ 2026 ได้ตัดตารางนี้ออก

ติดตั้งกลางแจ้ง: ระยะ 3 เมตร

ฉบับ 2023 ข้อ 9.5.2.6.1 กำหนดให้ BESS กลางแจ้งอยู่ห่าง ไม่น้อยกว่า 10 ฟุต (3 เมตร) จากแนวเขตที่ดิน ทางสาธารณะ อาคาร วัสดุติดไฟที่จัดเก็บ วัสดุอันตราย และสิ่งที่อาจได้รับผลกระทบอื่น ระยะนี้ลดเหลือ 3 ฟุต (0.9 เมตร) ได้ถ้ามีผนังกันไฟอัตราทนไฟ 1 ชั่วโมง (ข้อ 9.5.2.6.1.1) หรือมีผลทดสอบไฟและการระเบิดรองรับ (ข้อ 9.5.2.6.1.3) และข้อ 9.5.2.2.1 กำหนดให้เคลียร์พืชพรรณรอบระบบเป็นระยะ 10 ฟุต สำหรับโรงงานไทยที่มักวางตู้ไว้ชิดผนังคลังสินค้าเพื่อประหยัดพื้นที่ ข้อนี้มักเป็นจุดที่ต้องแก้ผัง

การวิเคราะห์การลดอันตราย (Hazard Mitigation Analysis, HMA)

ฉบับ 2023 ข้อ 4.4.1 กำหนดเงื่อนไขหกกรณีที่ต้องทำ HMA และข้อ 9.5.2.1 บังคับสำหรับระบบลิเทียมไอออนกลางแจ้งที่มีพลังงานเกิน 600 kWh ในฉบับ 2026 การทำ HMA เป็นข้อกำหนดพื้นฐาน และต้องตรวจความน่าเชื่อถือและความอยู่รอดของระบบตรวจจับ ระบบดับเพลิง ระบบเจือจางก๊าซ และระบบควบคุมการระเบิดด้วย HMA ที่ดีต้องทำ ก่อน ล็อกแบบ ไม่ใช่ทำหลังตู้มาถึงเพื่อให้เอกสารครบ

UL 9540 กับ UL 9540A: คนละเรื่องกัน

สองชื่อนี้ถูกพูดถึงคู่กันเสมอแต่ทำหน้าที่ต่างกัน

• UL 9540 คือมาตรฐานความปลอดภัยของ ระบบ กักเก็บพลังงาน ฉบับ 2023 ข้อ 9.2.1.1 กำหนดให้ ESS ต้องผ่านการรับรอง (listed) ตาม UL 9540
• UL 9540A คือ วิธีทดสอบ การลุกลามของ thermal runaway ตั้งแต่ระดับเซลล์ โมดูล ยูนิต จนถึงระดับการติดตั้ง ฉบับ 2023 ข้อ 9.1.5 ใช้ผลทดสอบนี้เพื่อระบุองค์ประกอบของก๊าซและยืนยันว่าไฟไม่ลุกลามไปยังยูนิตข้างเคียง ฉบับ 2026 ข้อ 9.2.1 กำหนด “UL 9540A and large-scale fire testing”

UL 9540A ฉบับที่ 6 จะมีผลวันที่ 1 มกราคม 2027 เวลาผู้ขายยื่นรายงาน UL 9540A ให้ถามสามข้อ: ทดสอบถึงระดับไหน ใช้เซลล์รุ่นเดียวกับที่จะส่งมอบหรือไม่ และก๊าซที่วัดได้มีองค์ประกอบอะไร เพราะตัวเลขก๊าซในรายงานนี้คือข้อมูลที่ใช้ออกแบบระบบตรวจจับและระบบควบคุมการระเบิด

การควบคุมการระเบิด: 10 เปอร์เซ็นต์ และ 25 เปอร์เซ็นต์ของ LFL

ฉบับ 2023 ข้อ 9.6.5.6.3 ให้เลือกระหว่างการป้องกันการระเบิดตาม NFPA 69 หรือช่องระบายแรงระเบิดตาม NFPA 68 และยกเว้นได้ถ้าผลทดสอบแสดงว่าก๊าซไม่สามารถเกิน 25 เปอร์เซ็นต์ของขีดจำกัดล่างของการติดไฟ (LFL) ได้ (ข้อ 9.6.5.6.1.1) ถ้าใช้ระบบระบายอากาศเจือจางก๊าซ ข้อ 9.6.5.6.7 กำหนดให้ระบบตรวจจับก๊าซสั่งเริ่มระบายอากาศเมื่อความเข้มข้นถึง ไม่เกิน 10 เปอร์เซ็นต์ของ LFL และต้องคุมความเข้มข้นให้ไม่เกิน 25 เปอร์เซ็นต์ของ LFL ฉบับ 2026 ตัด NFPA 68 ออกและกำหนดให้ใช้ NFPA 69

นี่คือเหตุผลทางมาตรฐานที่การตรวจจับก๊าซไม่ใช่ของแถม ในระบบที่ใช้การระบายอากาศควบคุมการระเบิด ตัวตรวจจับก๊าซคือตัวสั่งการของระบบความปลอดภัย

การตรวจจับและการดับเพลิง

ฉบับ 2023 ข้อ 9.6.1 กำหนดการตรวจจับควันหรือการตรวจจับพลังงานรังสี (radiant energy) ตาม NFPA 72 ฉบับ 2026 เพิ่มการตรวจจับด้วยภาพความร้อน (thermal imaging) เป็นทางเลือก ด้านการดับเพลิง ข้อ 4.9.3 ยอมรับระบบอื่นนอกจากสปริงเกลอร์ได้เมื่อมีรายงานผลทดสอบไฟและการระเบิดรองรับ ส่วนค่าความหนาแน่นสปริงเกลอร์ที่ NFPA นำเสนอเองสำหรับฉบับ 2020 (ข้อ 4.11) คือ 0.3 gpm/ft² (12.2 มม./นาที หรือ ลิตร/นาที/ตร.ม.) ครอบคลุมพื้นที่ 2,500 ft² (232 ตร.ม.)

แผนรับมือเหตุฉุกเฉิน

ฉบับ 2023 ข้อ 4.3.2.1.4 กำหนดให้มีแผนปฏิบัติการฉุกเฉิน ฉบับ 2026 กำหนดแผนรับมือเหตุฉุกเฉินและการฝึกอบรม ซึ่งต้องจัดทำร่วมกับหน่วยงานผู้มีอำนาจ สำหรับประเทศไทย ความหมายในทางปฏิบัติคือหน่วยดับเพลิงท้องถิ่นต้องรู้ว่ามีตู้แบตเตอรี่อยู่ตรงไหน บรรจุอะไร ตัดไฟอย่างไร และต้องรู้ล่วงหน้าว่าไฟจากแบตเตอรี่เป็นงานยาว ไม่ใช่งานที่จบในไม่กี่นาที

FM Global DS 5-33: ตัวเลขที่ผู้รับประกันภัยใช้

สำหรับโรงงานที่ทำประกันทรัพย์สินกับบริษัทที่อ้างอิงแนวทาง FM Global เอกสาร Data Sheet 5-33 (ฉบับมกราคม 2024) มักเป็นเกณฑ์ที่เข้มกว่าและเป็นตัวเลขที่ผู้สำรวจภัยถามจริง ตัวเลขหลักมีดังนี้

สังเกตว่า FM แยกระยะห่างตามเคมีของเซลล์ ตู้ NMC ต้องการระยะห่างมากกว่าตู้ LFP เกือบสามเท่า ชนิดเคมีของเซลล์จึงเป็นข้อมูลที่ต้องรู้ก่อนวางผัง ไม่ใช่รายละเอียดที่ปล่อยให้ผู้ขายเลือกทีหลัง

เทียบให้เห็นในตารางเดียว: กฎหมายไทย NFPA 855 และ FM 5-33

เช็กลิสต์ก่อนสั่งซื้อตู้ BESS: สิ่งที่ควรเขียนลงใน TOR

ก. ฐานการออกแบบ

• ระบุฉบับของ NFPA 855 ที่ใช้เป็นฐานการออกแบบ (แนะนำฉบับ 2026) และระบุว่าต้องสอดคล้องกับประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2552 ข้อ 4 และข้อ 5
• กำหนดให้ผู้ขายส่ง HMA ก่อนอนุมัติแบบ พร้อมสถานการณ์ความล้มเหลวที่วิเคราะห์
• ระบุเกณฑ์ของผู้รับประกันภัยถ้ามี เช่น FM DS 5-33

ข. เอกสารรับรอง

• ใบรับรอง UL 9540 ของระบบทั้งชุด ไม่ใช่ของเซลล์อย่างเดียว
• รายงาน UL 9540A ระบุระดับที่ทดสอบ รุ่นเซลล์ และองค์ประกอบก๊าซที่วัดได้
• สถานะ มอก. 63056-2567 ของแบตเตอรี่ ณ วันส่งมอบ
• ชนิดเคมีของเซลล์ (LFP หรือ NMC) ซึ่งกำหนดระยะห่างตาม FM DS 5-33

ค. ผังและระยะห่าง

• ระยะจากอาคาร แนวเขตที่ดิน และวัสดุติดไฟ ไม่น้อยกว่า 3 ม. หรือมีผนังทนไฟ 1 ชม.
• ระยะระหว่างตู้ตามผลทดสอบหรือตามเกณฑ์ผู้รับประกันภัย
• ทางเข้าสำหรับรถดับเพลิงและพื้นที่ปฏิบัติงานของหน่วยดับเพลิง

ง. การตรวจจับและแจ้งเหตุ

• อุปกรณ์ตรวจจับและแจ้งเหตุเพลิงไหม้อัตโนมัติตามข้อ 4 พร้อมไฟสำรองไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง
• การตรวจจับก๊าซแบบติดตั้งถาวร ระบุก๊าซเป้าหมาย (ไฮโดรเจน คาร์บอนมอนอกไซด์ และ VOC จากอิเล็กโทรไลต์) ตามองค์ประกอบก๊าซในรายงาน UL 9540A และเลือกเทคโนโลยีเซนเซอร์ให้ตรงกับก๊าซแต่ละชนิด
• ระดับแจ้งเตือนและระดับสั่งการ เช่น สั่งระบายอากาศที่ไม่เกิน 10% LFL
• ส่งสัญญาณไปยังจุดที่มีคนเฝ้าตลอด 24 ชั่วโมง

จ. การควบคุมการระเบิด

• ระบบระบายอากาศเจือจางก๊าซตาม NFPA 69 พร้อมแหล่งจ่ายไฟที่ทำงานได้เมื่อเกิดเหตุ
• ทิศทางระบายแรงดันที่ไม่ชี้ไปยังทางเดิน อาคาร หรือจุดที่หน่วยดับเพลิงจะเข้าปฏิบัติงาน

ฉ. การดับเพลิงและน้ำ

• ชนิดระบบดับเพลิงและเอกสารผลทดสอบที่รองรับการเลือกนั้น
• ปริมาณน้ำและระยะเวลาจ่ายน้ำ เทียบกับเกณฑ์ข้อ 10 ของประกาศ อก. 2552 (ไม่น้อยกว่า 30 นาที) และเกณฑ์ผู้รับประกันภัย
• การจัดการน้ำดับเพลิงที่ปนเปื้อนหลังเหตุ

ช. แผนฉุกเฉินและการบำรุงรักษา

• แผนรับมือเหตุฉุกเฉินที่จัดทำร่วมกับหน่วยดับเพลิงท้องถิ่น และเพิ่ม BESS ในแผนตามกฎกระทรวงแรงงาน พ.ศ. 2555
• แผนตรวจสอบ ทดสอบ และบำรุงรักษาระบบตรวจจับและระบบความปลอดภัยตามข้อ 15 ของประกาศ อก. 2552

ทำไมต้องตัดสินใจก่อนสั่งตู้

BESS แบบคอนเทนเนอร์ส่วนใหญ่มาถึงหน้างานเป็นชิ้นงานสำเร็จรูป ตัวตู้ ช่องระบายแรงดัน ระบบระบายอากาศ และตำแหน่งตัวตรวจจับ ถูกกำหนดและประกอบที่โรงงานผู้ผลิต และผลทดสอบ UL 9540A ก็ทดสอบกับโครงสร้างนั้น ถ้าฐานการป้องกันอัคคีภัยถูกตัดสินหลังตู้มาถึง ทางเลือกที่เหลือคือการดัดแปลงชิ้นงานที่ผ่านการรับรองแล้ว ซึ่งมีค่าใช้จ่ายสูง ใช้เวลานาน และบางครั้งทำให้ผลการรับรองเดิมใช้อ้างอิงไม่ได้ ช่วงเวลาที่ถูกที่สุดในการตัดสินเรื่องเหล่านี้คือช่วงเขียน TOR

สาธุ อินโนเวตีฟ ช่วยอะไรได้บ้าง

สาธุ อินโนเวตีฟ ให้บริการด้านวิศวกรรมความปลอดภัยและอุปกรณ์ป้องกันอัคคีภัยสำหรับโรงงานอุตสาหกรรมในประเทศไทย สำหรับโครงการ BESS เราช่วยได้ในงานต่อไปนี้

• ทบทวนฐานการออกแบบก่อนสั่งซื้อ เทียบข้อเสนอของผู้ขายกับประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2552 และ NFPA 855 และช่วยเขียนข้อกำหนดด้านอัคคีภัยใน TOR ผ่านบริการวิศวกรรมความปลอดภัยและการประเมินความเสี่ยง
• ตรวจเอกสารของผู้ขาย โดยเฉพาะรายงาน UL 9540A ว่าทดสอบถึงระดับไหนและข้อมูลก๊าซใช้ออกแบบระบบตรวจจับได้หรือไม่
• ระบบตรวจจับก๊าซแบบติดตั้งถาวร เลือกเทคโนโลยีเซนเซอร์ให้ตรงกับก๊าซเป้าหมาย และเชื่อมกับระบบแจ้งเหตุและระบบระบายอากาศ ดูรายละเอียดที่หน้าระบบตรวจจับก๊าซรั่ว

ปรึกษาวิศวกรของเราได้ที่ ติดต่อเรา ก่อนล็อกแบบหรือก่อนออก TOR

คำถามที่พบบ่อย

NFPA 855 คืออะไร

NFPA 855 คือมาตรฐานของ National Fire Protection Association สำหรับการติดตั้งระบบกักเก็บพลังงานแบบติดตั้งประจำที่ ครอบคลุมการวิเคราะห์อันตราย การรับรองและทดสอบ ระยะห่าง การตรวจจับ การดับเพลิง การควบคุมการระเบิด และแผนรับมือเหตุฉุกเฉิน ฉบับปัจจุบันคือฉบับปี 2026 สำหรับลิเทียมไอออนมาตรฐานนี้เริ่มมีผลที่ 20 kWh ต่อพื้นที่

BESS ในโรงงานต้องมีระบบดับเพลิงตามกฎหมายไทยหรือไม่

ณ วันที่ 24 ตุลาคม 2569 ไม่มีกฎหมายไทยที่บังคับระบบดับเพลิงอัตโนมัติสำหรับ BESS โดยเฉพาะ แต่ถ้า BESS อยู่ในอาคารโรงงานจำพวกที่ 2 หรือ 3 ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2552 ข้อ 4 บังคับอุปกรณ์ตรวจจับและแจ้งเหตุเพลิงไหม้อัตโนมัติพร้อมไฟสำรองไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมงแล้ว ส่วนระบบดับเพลิงมาจาก NFPA 855 และข้อกำหนดของผู้รับประกันภัย

มอก. 63056-2567 บังคับใช้แล้วหรือยัง

กมอ. เห็นชอบให้เป็นมาตรฐานบังคับเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2569 และร่างกฎกระทรวงเปิดรับฟังความคิดเห็นถึงวันที่ 17 กันยายน 2569 ณ วันที่ 24 ตุลาคม 2569 ยังไม่พบการประกาศในราชกิจจานุเบกษา และเมื่อมีผลบังคับ มาตรฐานนี้รับรองตัวแบตเตอรี่ ไม่ได้รับรองการติดตั้ง

ตู้ BESS ต้องติดตั้งเครื่องตรวจจับก๊าซหรือไม่

กฎหมายไทยไม่ได้บังคับ เพราะนิยามระบบแจ้งเหตุในประกาศ อก. 2552 ครอบคลุมเฉพาะควัน ความร้อน และเปลวไฟ แต่ทางวิศวกรรมควรติดตั้ง เพราะก๊าซจากเซลล์ถูกปล่อยออกมาก่อน thermal runaway และในระบบที่ใช้การระบายอากาศควบคุมการระเบิด NFPA 855 ใช้ตัวตรวจจับก๊าซเป็นตัวสั่งการที่ไม่เกิน 10% LFL

ตู้ BESS ต้องห่างจากอาคารเท่าไร

NFPA 855 ฉบับ 2023 กำหนด 3 เมตรจากอาคาร แนวเขตที่ดิน และวัสดุติดไฟ ลดเหลือ 0.9 เมตรได้ถ้ามีผนังทนไฟ 1 ชั่วโมงหรือมีผลทดสอบรองรับ ส่วน FM DS 5-33 กำหนดช่องทางเดินระหว่างตู้ 1.5 เมตรสำหรับ LFP และ 4.0 เมตรสำหรับ NMC

UL 9540 กับ UL 9540A ต่างกันอย่างไร

UL 9540 คือมาตรฐานความปลอดภัยของระบบกักเก็บพลังงานทั้งระบบ ส่วน UL 9540A คือวิธีทดสอบการลุกลามของ thermal runaway ที่ให้ข้อมูลองค์ประกอบก๊าซและพฤติกรรมไฟ ซึ่งใช้ในการออกแบบระยะห่าง ระบบตรวจจับ และระบบควบคุมการระเบิด

HMA คืออะไร

Hazard Mitigation Analysis คือการวิเคราะห์ว่าระบบจะล้มเหลวได้อย่างไร และมาตรการป้องกันแต่ละชั้นรับมือกับความล้มเหลวนั้นได้หรือไม่ NFPA 855 ฉบับ 2026 กำหนดให้ทำเป็นพื้นฐาน และควรทำก่อนล็อกแบบ

สปริงเกลอร์ใช้กับไฟจากแบตเตอรี่ลิเทียมได้หรือไม่

ใช้ได้และเป็นทางเลือกที่ NFPA 855 และ FM DS 5-33 อ้างอิง โดย FM กำหนด 12 มม./นาทีครอบคลุมทั้งห้อง น้ำทำหน้าที่ระบายความร้อนและจำกัดการลุกลามไปยังเซลล์ข้างเคียง ระบบอื่นใช้ได้เมื่อมีผลทดสอบไฟและการระเบิดรองรับ

แหล่งอ้างอิง

1. ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง การป้องกันและระงับอัคคีภัยในโรงงาน พ.ศ. 2552 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 126 ตอนพิเศษ 143 ง หน้า 23 (30 ก.ย. 2552) ฉบับรวบรวมโดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา: http://law.industry.go.th/laws/file/61240
2. รายงานการศึกษาเสนอสำนักงาน กกพ. (4 ส.ค. 2568) หน้า 52–53: https://www.erc.or.th/web-upload/200xf869baf82be74c18cc110e974eea8d5c/202508/m_news/8725/3280/file_download/35b483ee67216aa7ba49d43ccd2f3d98.pdf
3. GIZ, Thailand BESS Technical Report (พ.ย. 2568): https://www.thai-german-cooperation.info/wp-content/uploads/2025/12/PACT_GIZ_Thailand-BESS-Technical-Report_Nov2025.pdf
4. สมอ. ข่าวประชาสัมพันธ์ (ปรับปรุง 15 ต.ค. 2569): https://pr.tisi.go.th/news_15-9-69/
5. เดลินิวส์ / กรุงเทพธุรกิจ, กมอ. เห็นชอบ มอก. 63056-2567 เป็นมาตรฐานบังคับ (มิ.ย. 2569): https://www.dailynews.co.th/news/5987773/ ; https://www.bangkokbiznews.com/economics/1240821
6. ร่างแผน PDP 2026 (รับฟังความคิดเห็น 8 ก.ย. 2569): https://www.kaohoon.com/news/861514
7. NFPA 855 ฉบับ 2023 (ข้อความจาก NFPA Public Input Report, รอบปรับปรุงฉบับ 2026): https://docinfofiles.nfpa.org/files/AboutTheCodes/855/855_A2025_ESS_AAA_FD_PIResponses.pdf
8. NFPA 855 Proposed TIA 1852 (ฉบับ 2026 ข้อ 9.2.1): https://docinfofiles.nfpa.org/files/AboutTheCodes/855/NFPA_855_Proposed_TIA_1852.pdf
9. UL Solutions, Understanding UL 9540A and NFPA 855: https://www.ul.com/thecodeauthority/knowledge/understanding-UL-9540A-NFPA-855
10. FM Global Property Loss Prevention Data Sheet 5-33, Lithium-Ion Battery Energy Storage Systems (ม.ค. 2024): https://www.fmglobaldatasheets.com
11. Essl et al., Batteries 2021, 7, 23, doi:10.3390/batteries7020023 สรุปใน Sandia ESSRF 2021: https://www.sandia.gov/ess-ssl/wp-content/uploads/2021/ESSRF/18_Frank_Nick_S6.pdf